दुराव्याला जोडणारा पूल: प्रकाश भाऊंच्या आठवणीत

 दुराव्याला जोडणारा पूल: प्रकाश भाऊंच्या आठवणीत

जॉन आगियार

कौटुंबिक वारसा हा केवळ नावांवर आणि रक्ताच्या नात्यावरच उभा नसतो; कधी कधी तो शांतता आणि अदृश्य सीमांवरही आधारलेला असतो. अनेक वर्षे आमचे कुटुंब माझे मामा, आनंद राव यांनी आखलेल्या एका सीमेत बंदिस्त होते. आपल्या बहिणीने धर्माच्या भिंती ओलांडून केलेल्या प्रेमविवाहाला ते स्वीकारू शकले नव्हते.

त्या दुराव्यामुळे आमची एक पूर्ण पिढी 'काय होणार' या सावटाखाली मोठी झाली. रक्ताचे नाते असूनही मी माझ्याच भाच्यांना आणि पुतण्यांना लांबून वाढताना पाहत होतो. माझा कोणताही दोष नसताना, केवळ एका जुन्या विचारसरणीमुळे मला माझ्याच माणसांपासून दूर राहावे लागले होते.

बर्फ वितळू लागला

काळाच्या ओघात त्या ताठर भिंती एक-एक दगड करत कोसळू लागल्या. माझा मामे भाऊ विनय याने प्रथम मैत्रीचा हात पुढे केला आणि सिद्ध केले की, संस्कार काहीही असले तरी हृदय आपला मार्ग स्वतः निवडू शकते. पण गोपाळ राव वालावलीकार (बाबा) उर्फ प्रकाश यांच्यासोबतचा हा प्रवास थोडा वेगळा होता. हा बदल संथ पण खोलवर होता.

एक काळ असा होता जेव्हा ते थोडे साशंक होते; कदाचित जुन्या परंपरांचा अहंकार किंवा वडिलांच्या अपेक्षांचे ओझे त्यांच्या मनावर असावे. पण अखेर तो माणूस या सर्व पूर्वग्रहांच्या पलीकडे गेला. त्यांनी स्वतःचे मौन तोडले, कित्येक वर्षांचा अहंकार बाजूला सारला आणि कुटुंबाची दारे खुली केली.

आधाराची साथ

या बदलाचा सर्वात मोठा पुरावा केवळ शब्दांत नव्हता, तर त्यांच्या उपस्थितीत होता. कवळे येथील मंदिरात जेव्हा शांतादुर्गेवर लिहिलेल्या माझ्या गाण्याचा प्रकाशन सोहळा होता, तेव्हाची आठवण मला आजही स्पष्टपणे येते. प्रकाश भाऊंनी केवळ शुभेच्छा पाठवल्या नाहीत, तर ते स्वतः त्या कार्यक्रमाला उपस्थित राहिले. त्यांना तिथे पाहून आणि माझ्या कामाबद्दलचा त्यांचा अभिमान बघून मला एक प्रकारचे समाधान मिळाले. तो सोहळा आता 'दुराव्याचा' राहिला नव्हता, तर तो 'कुटुंबाच्या एकीचा' सोहळा बनला होता.

दीवच्या आठवणी आणि ती 'बुलेट'

गेल्या काही वर्षांत आमच्यातील संवाद हा दशकांच्या अंतरावर बांधलेला एक सुंदर पूल बनला होता. त्यांच्याकडे जाऊन त्यांना भेटणे, त्यांच्या उत्पादन शुल्क (Excise) विभागातील नोकरीच्या आणि दीवच्या दिवसांच्या गोष्टी ऐकणे मला खूप आवडायचे. त्या गजाली सांगताना ते केवळ 'आनंद रावांचे सुपुत्र' न राहता, स्वतःचे विचार आणि स्वतःचे आयुष्य असलेला एक स्वतंत्र माणूस म्हणून समोर यायचे.

आपल्या उमेदीच्या काळातील गोष्टी सांगताना त्यांचे डोळे चमकत असत. त्यांना त्यांची 'बुलेट' मोटारसायकल चालवायला खूप आवडायचे. त्यांच्या बोलण्यातून त्या बुलेटचा आवाज जणू आजही ऐकू येतो.

एकदा त्यांनी भिंतीवरच्या एका फोटोकडे बोट दाखवून मला विचारले, "हा कोण आहे तुला माहीत आहे का?" जेव्हा मी 'नाही' म्हणालो, तेव्हा त्यांनी अतिशय शांतपणे सांगितले, "हा तुझा मामा आहे." त्या एका वाक्याने त्यांनी मला केवळ फोटो दाखवला नाही, तर वर्षानुवर्षे माझ्यापासून लांब राहिलेल्या माझ्याच नात्याची पुन्हा ओळख करून दिली.

भरून आलेले हृदय

प्रकाश भाऊंच्या जाण्याने केवळ एक व्यक्ती गेली नाही, तर तो 'दुराव्याला जोडणारा पूल' आता कायमचा स्मृतींच्या काठावर विसावला आहे. आज अंत्यसंस्कारावरून परतताना दाटून आलेला कंठ आणि जड झालेले हृदय हेच सांगत आहे की, त्यांनी निर्माण केलेली जागा किती मोठी होती.

त्यांच्या निधनावर विचार करताना मन भरून येते. त्यांना गमावल्याचे दुःख तर आहेच, पण मनात एक रुखरुखही आहे: अलीकडच्या काळात मी त्यांची भेट घेऊ शकलो नाही. वाटते की, त्यांच्यासोबत आणखी थोडा वेळ घालवता आला असता, त्यांच्या आवाजातील तो गोडवा पुन्हा एकदा ऐकता आला असता...

तरीही, एक समाधान आहे की आमची ही कहाणी कटुतेत संपली नाही. प्रकाश भाऊंनी स्वतःहून पुढाकार घेऊन मला आपला भाऊ मानले. ते बोलले, त्यांनी आपले विचार मांडले आणि ते माझ्या आनंदात सहभागी झाले. त्यांच्या भेटी आणि त्यांच्या गोष्टींची मला नेहमीच आठवण येईल. पण एक शाश्वत शांतता यात आहे की, हे जग सोडताना आमच्यातील नात्याचा तो पूल पूर्णपणे सांधला गेला होता.

दुराव्याक जोडपी सांकव: प्रकाश भावाच्या यादस्तीक

​जॉन आगियार

​कुटुंबाचो वारसो हो फकत नांवांचेर वा रक्ताच्या नात्यांचेर उबो आसना; केन्ना केन्ना तो शांतताय आनी अदृश्य शिमांचेरय आदारिल्लो आसता. जायतीं वर्सां आमचें कुटुंब म्हजे मामा, आनंद राव हांणी आंखिल्ल्या एका शिमे भितर बंदिस्त आशिल्लें. आपल्या भयणीन धर्माच्यो वण्टी हुंपून केल्लें प्रेमलग्न ते स्वीकारूंक शकले नांवात.

​त्या दुराव्याक लागून आमची एक पुराय पिढी 'कितें जातलें' ह्या सावटा सकयल व्हड जाली. रक्ताचें नातें आसूनय हांव म्हज्याच भाच्यांक आनी पुतण्यांक पयस सावन वाडतना पळयतालों. म्हजो कसलोच दोश नसताना, फकत एका पयल्यांच्या विचारसरणीक लागून म्हाका म्हज्याच मनशां पासून पयस रावचें पडलें.

​बर्फ वितळूंक लागलो

​काळाच्या ओघांत त्यो घट वण्टी एक-एक फातोर करून कोसळूंक लागल्यो. म्हजो मामे भाव विनय हाणें पयलीं इश्टागतीचो हात फुडें केलो आनी सिध्द केलें की, संस्कार कसलेय आसले तरी काळजाक आपलो मार्ग स्वता वेंचून काडपाक येता. पूण गोपाळ राव वालावलीकार (बाबा) उर्फ प्रकाश हांच्या वांगडाचो हो प्रवास थोडो वेगळो आशिल्लो. हो बदल ल्हव पूण खोल आशिल्लो.

​एक काळ असो आशिल्लो जेन्ना ते थोडे दुबावी आशिल्ले; घडये पोरण्या परंपरांचो अहंकार वा बापायच्या अपेक्षेचें ओझें तांच्या मनाचेर आसतलें. पूण निमणे कडेन तो मनीस ह्या सगळ्या पूर्वग्रहांच्या पलिकडे गेलो. तांणी आपलें मौन सोडलें, कितल्याशाच वर्सांचो अहंकार कुयडेक सारलो आनी कुटुंबाचीं दारां उक्तीं केलीं.

​आधाराची साथ

​ह्या बदलाचो सगळ्यांत व्हड पुरावो फकत उतरांनी नासून, तांच्या उपस्थितींत आशिल्लो. कवळेच्या देवळांत जेन्ना शांतादुर्गेर बरयिल्ल्या म्हज्या गितांचो उजवाडावणी सुवाळो जालो, तेन्नाची याद म्हाका आजूनय ताजी आसा. प्रकाश भावान फकत शुभेच्छा धाडल्यो नात, तर ते स्वता त्या कार्यावळीक हजिर रावले. तांकां थंय पळोवन आनी म्हज्या कामा बदलचो तांचो अभिमान पळोवन म्हाका एक वेगळेंच समाधान मेळ्ळें. तो सुवाळो आतां 'दुराव्याचो' उरलो नासून, 'कुटुंबाच्या एकवटाचो' सुवाळो जाल्लो.

​दीवच्यो यादो आनी ती 'बुलेट'

​गेल्या कांय वर्सांत आमच्यांतलो संवाद हो दशकांच्या अंतराचेर बांदिल्लो एक सोबीत सांकव जाल्लो. तांच्या घरा वचून तांकां मेळप, तांच्या अबकारी (Excise) विभागांतल्या नोकरेचे आनी दीवच्या दीसांचे किस्से आयकुप म्हाका खूब आवडटालें. त्यो गजाली सांगतना ते फकत 'आनंद रावांचे चलो' उरले नात, तर स्वताचे विचार आनी स्वताचें आयुष्य आशिल्लो एक स्वतंत्र मनीस म्हणून मुखार येताले.

आपल्या उमेदीच्या काळांतल्यो गजाली सांगतना तांचे डोळे चकचकताले. तांकां तांची 'बुलेट' मोटरसायकल चलोवपाक खूब आवडटालें. तांच्या उलोवण्यांतल्यान त्या बुलेटाचो आवाज जणूं आजूनय कानांत गाजता.

​एकदां तांणी वण्टीवयल्या एका फोटो कडेन बोट दाखोवन म्हाका विचारलें, "हो कोण आसा तूं वळखता काय?" जेन्ना हांव 'ना' म्हणालो, तेन्ना तांणी अतिशय शांतपणान सांगलें, "हो तुजो मामा." त्या एका वाक्यांतल्यान तांणी म्हाका फकत फोटो दाखयलो ना, तर वर्सांनुवर्सां म्हज्या पासून पयस उरिल्ल्या म्हज्याच नात्याची परतून वळख करून दिली.

​भरून आयिल्लें काळजीं

​प्रकाश भावाच्या वचण्यान फकत एक मनीस गेलो ना, तर तो 'दुराव्याक जोडपी सांकव' आतां सदांखातीर यादस्तीच्या देगेर विसावला. आज निमण्या संस्कारां वेल्यान परततना भरून आयिल्लो गळो आनी जड जाल्लें काळीज हेंच सांगता की, तांणी निर्माण केल्ली सुवात कितली व्हड आशिल्ली.

​तांच्या मरणाचेर विचार करतना मन भरून येता. तांकां वगडावपाचें दूख तर आसाच, पूण मनांत एक खंतय आसा: हालींच्या काळांत हांव तांची भेट घेवंक शकलो ना. दिसता की, तांच्या वांगडा आनिक थोडो वेळ घालोवपाक मेळिल्लो जाल्यार, तांच्या आवाजांतलो तो गोडवा परतून एकदां आयकुपाक मेळिल्लो जाल्यार...

​तरी पूण, एक समाधान आसा की आमची ही काणी वायटसाणीन सोपली ना. प्रकाश भावान स्वता फुडाकार घेवन म्हाका आपलो भाव मानलो. ते उलयले, तांणी आपले विचार मांडले आनी ते म्हज्या संतोसांत वाटेकार जाले. तांच्यो भेटी आनी तांच्या गजालींची म्हाका सदांच याद येतली. पूण एक शाश्वत शांतताय हातूंत आसा की, हें जग सोडतना आमच्यांतल्या नात्याचो तो सांकव पुरायपणान सांधिल्लो आशिल्लो.