कोंकणी भाशेच्या झुजाच्यो यादो: एका खबरेकाराची अणभव कथा

कोंकणी भाशेच्या झुजाच्यो यादो: एका खबरेकाराची अणभव कथा

जॉन आगियार

१९८० च्या दशकांत गोंयच्या वारयांत फकत दर्याचो गंद नाशिल्लो; तातूंत एका क्रांतीचो भार आशिल्लो. 'हेराल्ड' (Herald) पत्राचो खबरेकार म्हूण हांवें फकत कोंकणी आंदोलनाचें वार्तांकन केलें ना, तर हांव तें जगलों. तो काळ अभूतपूर्व धामधुमीचो आशिल्लो—आमच्या इतिहासांत पयलेच फावट गोंयच्या रस्त्यांचेर लश्कराक (Army) पाचारण केल्लें—आनी हांव अशा एका जाग्यार उबो आशिल्लो जंय पत्रकारिता आनी चळवळ एकठांय आयिल्ली.
तो गुपीत उजो
ह्या आंदोलनाची वात पणजेच्या सुरेंद्र बाबू टिमलो हॉल हातूंत पेटली. गोंय प्रदेश काँग्रेस कमिटीची बसका आमची आवयभास कोंकणी हिच्या नशिबाचो निर्णय घेवपा खातीर भरिल्ली. पत्रकारांक ह्या कार्यावळीक कडक बंदी आशिल्ली, पूण ती बातमी मेळोवपाची ओढ इतली आशिल्ली की आमी फाटीं सरले नात. 'तरुण भारत'चे सागर जावडेकर आनी हांवें गर्देत कशेंय तरी भितर घुसपांत केली आनी कोणाकूच कळूंक दिलें ना.
कोंकणीक गोंयची राजभास करपाचो थराव पास जालो तेन्ना आमी त्या इतिहासाचे साक्षीदार जाले. दुसऱ्या दिसा सकाळीं, फकत 'हेराल्ड' आनी 'तरुण भारत' हातूंत ती बातमी मुखेल पानाचेर गाजली. गुपीत उकळ्ळें आनी गोंय परत पयलीं वरी उरलें ना.
उतरांचें धू्मशान
त्या दिसांनी हें झूज फकत रस्त्यांचेर न्हय, तर खबरांपत्रांच्या पानांचेरय खेळ्ळें. राजन नारायण हांच्या फुडारपणा खाल आमचो 'हेराल्ड'चो खबरांकक्ष (newsroom) कोंकणी खातीर एक घट कोट आशिल्लो. दुसरी वटेन 'गोमंतक'चे नारायण आठवले मराठी खातीर झुजताले. तांचो मंत्र आशिल्लो: "तुटो हे शरीर फुटो हे मस्तक मराठीचा गजर सोडू नये" (कूड तुटो वा माथें फुटो, मराठीचो गजर सोडूंक फावना).
ती सर्त खर आशिल्ली. म्हाका याद आसा, 'नोवें गोयम' ह्या रोमी कोंकणी दिसाळ्यांत हांवें आठवले हांच्या उतरांचेर खर टीका केल्ली, देखून तांच्या वकिलान म्हाका कायदेशीर नोटीस धाडिल्ली. तेन्ना फामाद कायदेपंडित उदय भेंब्रे हांच्या हाताखाल काम करपी एडवोकेट कमलाकांत पै हांणी म्हाका जाप दिवपाक आदार दिलो. आमी फकत खबरेकार नाशिल्ले; आमी आमच्या आवयभाशेचे शिपाई आशिल्ले.
रस्त्यांचेर रगत
हें आंदोलन हिंसक जाल्लें. म्हाका याद आसा, कस्टम्स हावसा लागीं जाल्ल्या लाठीमारान आमचो फोटोग्राफर मेनिनो आफोन्सो जख्मी जालो आनी ताचो कॅमेरा मोडून उडयलो. ह्या प्रसंगान पत्रकारां मदीं खळबळ उडयली. 'गोवा युनियन ऑफ जर्नालिस्ट्स'न हाचो निषेध केलो, आनी अखेर माहिती आनी प्रसिध्दी खात्यान आमकां वळखी खातीर "PRESS" अशें बरयिल्ले हाताक लावपाचे पट्टे (armbands) दिले.

आनीक एक याद म्हळ्यार त्या काळचे खासदार एडुआर्डो फालेरो हांची. ते गोंयभर भोंवन राजभाशे विणें गोंयाक घटकराज्यपद (Statehood) मेळप कठीण आसा अशी लोकांक बुजवोण दिताले.

ह्या दरम्यान, श्री. फालेरो हांची केंद्रीय परराष्ट्र राज्यमंत्री म्हूण नियुक्ती जाल्ली. ते आनी केंद्रीय माहिती आनी प्रसारण राज्यमंत्री पणजेच्या दूरदर्शन केंद्रांतल्या 'प्रोग्राम जनरेटिंग फॅसिलिटी'चें (PGF) उक्तावण करपाक गोंयांत येवपाचे आशिल्ले.
कुठ्ठाळी जंक्शनचेर लोक श्री. फालेरो हांची वाट पळोवन आशिल्ले. तेन्ना तांणी आपल्या वांगड्यांक दर्या मार्गांतल्यान पणजे धाडपाचो निर्णय घेतलो आनी स्वता फुडें वचून आंदोलकांचो फुडार करपाचें थारायलें.

कुठ्ठाळी हांगा व्हड रस्तो रोखण (blockade) जाल्ली. हांव म्हजो ड्रायव्हर वसंत आनी मेनिनो आफोन्सो थंय पावले. फालेरो उलोवपाक लागले आनी फातरमार सुरू जालो. पुलीसांनी लाठीमार केलो. त्या गडबडींत म्हजो फोटोग्राफर पयस जालो—मागीर कळ्ळें की पुलीसांच्या मारालसावन वाचपाक तो दोंगुल्ली देवन पळून गेल्लो. हांव ताका दोश दिवंक शकना; कारण तेन्ना हाडां मोडून पडपाचें भंय सगळी कडे आशिल्लें.

कोंकणीक राजभास करपाचो तो झुजाचो काळ फकत राजकी चळवळ न्हय, तर आमच्या सारख्या सामान्या खातीर ती एक व्हड आत्मिक आनी वेवसायीक जापसालदारकी आशिल्ली. मडगांवांत 'गुजरात रिझर्व्ह पुलिसांनी' केल्ल्या गोळीबारांत फ्लोरियानो वाझ ह्या एका तरुण कार्यकर्त्याक आपल्या प्राणाची आहुती दिवची पडली. ते घडणुके उपरांत सगळीं कडेन एक तरेचे मळब दाटिल्लो म्हाका अजून याद आसा.

लोकां मेरेन खरी खबर पावोवपाचे ओढेन हांव मडगांवाक वचपाक भायर सरलो. फोंडें तिसक्यार हांव बसीची वाट पळयत उबो आसतना, 'नवें गोंय' दिसाळ्याचे तेन्नाचे व्यवस्थापक अड्वोकेट आर. डी. मंगेशकर हांणी म्हाका आपल्या स्कूटरार लिफ्ट दिली. ते खूब अस्वस्थ आशिल्ले; पुराय गोंयांत बंद आशिल्ल्यान तांच्या संपादकीय विभागांतले कर्मचारी कचेरेंत पावंक शकले नात आनी दुसऱ्या दिसाचो अंक भायर सरतलो काय ना, हाचो तांकां हुसको आशिल्लो.
खबरो एकठांय करपा खातीर घेतिल्लो तो प्रवास एका वेगळ्याच अणभवांत बदललो. मांगेशकर म्हाका थेट 'नवें गोंय'चे कचेरेंत घेवन गेले आनी आमी दोगांयनी मेळून कामाक सुरवात केली. त्या संपाच्या काळांतूय चळवळीचो आवाज बंद पडचो न्हय, ह्या एकाच ध्येयान आमी दोगांयनी तो अंक तयार करून उजवाडाक हाडलो.

आझाद मैदानाचेर जाल्लें साखळी उपोषण १८८५–१८८७ च्या कोंकणी आंदोलनांतलो एक म्हत्वाचो टप्पों आशिल्लो. ह्या उपोषणाक लागून हें आंदोलन फकत बुध्दीजीवींच्या चर्चेपुरतें मर्यादीत उरनासताना तें गोंयच्या अस्मितेखातीर एक लोकचळवळ जावन फुडें आयलें.
ह्या आंदोलनांत आझाद मैदानाचेर जायत्यो व्हडल्यो सभा जाल्यो (खास करून १८ डिसेंबर १९८६ ची ती व्हड सभा जाका ७५,००० लोक आयिल्ले), पूण ह्या मोठ्या सभांच्या मदल्या काळांत साखळी उपोषणांनीच ह्या आंदोलनाचो 'जिवंतपणा' तिगोवन धरलो.

पत्रकारीतेच्या कामा वांगडाच, म्हजें काळीजय त्या आंदोलनांत गुंतील्लें. आझाद मैदानाचेर जाल्ल्या त्या साखळी उपोशणांत वांटेकार जावन आमचे आवयभाशेक न्याय मेळोवन दिवपाक हांवेंय वांटो घेतील्लो, हाचो म्हाका अभिमान आसा. आमची एकूच मागणी आशिल्ली—कोंकणीक गोंयची राजभास म्हणून मान्यताय मेळची.

तळागाळांतली चळवळ
पणजेत फुडारी चर्चा करताले, पूण खरो उजो गांवागांवांत पेटिल्लो. सावड्डें कडल्यान येवपी येरादारी आडावपाक पंचवाडीच्या तरणाट्यांनी रातोरात रस्ते खणले, तर पिळारच्या लोकांनी चॅपला लागीं टायर पेटयले—गोंय एक किल्लो जाल्लो.
फोंड्यांत हांव 'नवहिंद टाइम्स'चे उशिराचे रोक परैरा हांच्या वांगडा काम करतालों. आमी लाउडस्पीकर लायिल्ली जीप घेवन तालुकोभर फिरताले आनी लोकांक एकठांय करताले. आमच्या कष्टाक लागून एक 'महा मेळावो' जालो, जंय शिरोडा, पंचवाडी आनी उसगांव सावन आमी आठ बस भरून लोक हाडले. हें संघटन पळोवन विरोधक थक्क जाले.
इतलो तणाव आशिल्लो की 'मराठी समर्थकांनी' म्हज्या बापायक म्हाका सांभाळून रावपाची शिटकावणी दिली. म्हज्या सुरक्षे खातीर हांव पोंड्या घरा वचपाचें सोडलें आनी 'हेराल्ड'च्या कचेरेंतल्या मेजांचेर वा प्रकाश लॉजांत हेर कोंकणी वांगड्यां वांगडा न्हीदतालों.
विसर पडिल्ले वीर
इतिहास चड करून कायदे करप्यांक वा पुतळ्यांक याद दवरता, पूण कोंकणी आंदोलन सामान्यांच्या नेटार उबें आशिल्लें. सुनील शेट्ये सारके वावुरपी, रोक परैरा सारके लोक जे कोंकणी पाक्षिक चलयताले, आनी इनासियो ग्रासियस, जोइल्डो आगियार सारके निभय समर्थक.

आमी अशी पिळगी आशिल्ली जाणी आमची वळख पुसून उडोवपाक नकार दिलो. आमी आझाद मैदानाचेर घोषणा दिताले वा पिलारच्या हवेत गोळीबाराचे साक्षी आसले तेन्ना आमकां खबर नाशिल्ली की आमी गोंयच्या घटकराज्यपदाचो पयलो अध्याय बरयतात. आयज जेन्ना आमी अभिमानान कोंकणी उलयतात, तेन्ना ते मोडिल्ले कॅमेरे, ते बंद जाल्ले रस्ते आनी कोंकणी खातीर सांडिल्ली शाई हांचो आमकां विसर पडूंक फावना.

Frontlines of the Language War: A Reporter’s Memoir of the Konkani Agitation

By John Aguiar

The air in Goa during the mid-1980s didn't just carry the scent of the sea; it carried the heavy, electric charge of a revolution. As a staff reporter for Herald, I didn't just cover the Konkani Agitation; I lived it. It was a time of unprecedented upheaval—the first time in our history that the Army was called to our streets—and I stood at the crossroads where journalism met activism.

The Secret Spark
The fuse was lit at the Surendra Babu Timblo Hall in Panjim. The Goa Pradesh Congress Committee was meeting to decide the fate of our mother tongue. The press was strictly barred from the proceedings, but the hunger for the story was too great to ignore. Sagar Javdekar of Tarun Bharat and I managed to squeeze ourselves into the crowded hall, unnoticed.
We witnessed history in the making as the resolution was passed to make Konkani the official language of Goa. The next morning, it was the explosive lead story only in Herald and Tarun Bharat. The secret was out, and the state would never be the same.

The War of the Words
In those days, the battle was fought as much in newsprint as it was on the Frontlines. Our newsroom at Herald, led by the indomitable Rajan Narayan, was the bastion for Konkani. On the other side stood Narayan Athavle of Gomantak, who championed Marathi with the fiery slogan: "Tuto he sharir futto he madtak marathicha gazar sodu naye" (Let the body break or the head shatter, but the chant of Marathi shall not cease).

The rivalry was fierce. I recall writing a stinging critique of Athavle’s rhetoric in the Roman Konkani daily Novem Goem, which earned me a legal notice from his advocate. It was Advocate Kamlakant Pai, from the chambers of the legendary Uday Bhembre, who stood by me to file the reply. We weren’t just reporters; we were soldiers for our mother tongue.

Blood on the Streets
The agitation was physical and often violent. I remember the lathi charge near the Customs House where our photographer, Menino Afonso, was injured and his gear smashed. That incident shook the fraternity, leading the Goa Union of Journalists to protest, eventually forcing the Department of Information & Publicity to issue "PRESS" armbands to identify us in the chaos.

One of the most vivid memories involves Shri Eduardo Faleiro, then MP. He had been touring Goa, sensing the pulse of the people and explaining that Statehood was impossible without an official language.

Meanwhile Mr Faleiro was inducted as union minister in charge of external Affairs. He along with Union minister of State for Information & Broadcasting was to visit Goa to inaugurate the Programme Generating Facility at Doordarshan Panaji. The people were waiting for Mr Faleiro at Cortalim Junction. So he decided to face the agitators by send his colleagues via sea route to Panaji.

At Cortalim, a massive blockade had brought the state to a standstill. I was there with my driver, Vasant of Kundaim, and Menino Afonso my photographer. As Faleiro began to speak, stones flew, and the police swung into action. In the ensuing melee, I lost my photographer—only to find him later, trekking down a hillside, having fled to avoid a second lathi charge. I couldn’t blame him; the air was thick with the threat of broken bones.

The struggle for Konkani as the official language was not just a political movement; for those of us on the ground, it was a period of intense personal conviction and professional urgency. I recall the somber atmosphere following the firing by the Gujarat Reserved Police in Margao—an incident that tragically claimed the life of a young activist, Floriano Vaz.

Eager to gather firsthand information for the public, I set out for Margao. While waiting for a bus at Ponda Tiska, I was offered a lift by Advocate R.D. Magueshkar on his scooter. At the time, he was the Manager of the daily Novem Goem. He was visibly disturbed; the state-wide bandh (strike) had prevented the editorial staff from reaching the office, threatening the next day's publication.

What began as a ride to gather news turned into a hands-on lesson in journalistic grit. He took me directly to the Novem Goem office, and together, we stepped into the breach. Working side-by-side, we managed to compile and bring out the edition ourselves, ensuring the voice of the movement wasn't silenced by the chaos of the strike.

The chain hunger strike at Azad Maidan was a pivotal moment in the 1985–1987 Konkani agitation, marking a shift from intellectual debate to a mass movement for Goa's identity.
While the agitation saw several large rallies at Azad Maidan (most notably the massive gathering of 75,000 on December 18, 1986), the chain hunger strikes served as the "pulse" of the movement between these major events.

Beyond my professional duties, my heart was firmly with the cause. I am proud to have stood among the advocates for our mother tongue, participating in the chain token hunger strike at Azad Maidan. We stood there with a singular, unwavering demand: the recognition of Konkani as the official language of Goa—a milestone that remains a defining moment in our cultural history.

The Grassroots Surge
While the leaders debated in Panaji, the real fire was lit in the villages. From the youth of Panchawadi digging up roads overnight to block traffic from Sanvordem, to the people of Pilar burning tires near the chapel—Goa was a fortress.

In Ponda, I worked alongside the late Roque Pereira of The Navhind Times. Together, we drove a jeep fitted with loudspeakers through the taluka, rallying the masses. Our efforts culminated in a "Maha Mellava" where we organized eight buses from Shiroda, Panchwadi, and Usgao. It was a logistical triumph that stunned the opposition.

The tension was so high that my own father was warned by the Marathi faction to "take care of me." For my safety, I stopped going home to Ponda, instead sleeping on the sub-editors' tables at the Herald office or at Prakash Lodge, surrounded by other Konkani activists.
Unsung Heroes

History often remembers the names on the bills and the statues, but the Konkani movement was built on the backs of the "unsung." People like Sunil Shet, who worked tirelessly; Roque Pereira, who edited a Konkani fortnightly to educate the masses; and the brave supporters like Inacio Gracias and Joildo Aguiar.

We were a generation that refused to let our identity be erased. Whether we were shouting slogans at the Azad Maidan or dodging bullets at Pilar, we knew that we were writing the first chapter of a free, statehood-recognized Goa. Today, as we speak our language with pride, let us not forget the bruised cameras, the blocked roads, and the ink spilled to make it so.